مفاهيم و تعاريف رويکرد تجربي

مفاهيم و تعاريف رويکرد تجربي
به منظور درک هر کدام از رفتارهاي آدمي، اهميت زيادي دارد که نه تنها دريابيم چه رفتاري انجام شده، بلکه ضرورت دارد بفهميم که چرا عمل به خصوصي صورت گرفته است. چرا روان شناسان به ارزيابي شخصيت مي پردازند؟ اين اقدام چه فوايدي را در بر دارد؟ به طور کلي، روان شناسان به دو دليل شخصيت را اندازه گيري مي کنند: ابتدا اين عمل مي تواند به درک ما از رفتار يک فرد خاص کمک کند، که اين کار به معناي ارزيابي باليني يک فرد است؛ و دوم در حوزه پژوهش روان شناختي و نظريه سازي، اندازه گيري شخصيت باعث گسترش اطلاعات کلي ما از رفتار آدمي مي شود.
کاربرد عمده ابزارهاي شخصيت در روان شناختي حرفه اي اصولاً به زمينه اول ارتباط داشته است، يعني، ارزيابي فرد. در اينجا هدف اصلي اين است که بتوان در خصوص اعمال آتي يک فرد خاص تصميم گرفت يا درباره رفتار منحصر به فرد بعدي وي دست به پيش بيني زد. اين کاربرد حرفه اي دليل اصلي رشد و وجود مداوم اکثر ابزارهاي ارزيابي متداول شخصيت بوده است.
با توجه به کاربرد دوم ارزيابي، محققان در حوزه روان شناسي فنون ارزيابي شخصيت را به دلايل چندي مورد استفاده قرار مي دهند. بعضي از آنها در صدد مطالعه مفاهيم خاص شخصيت مانند اقتدارگرايي، نيرومندي خود، يا فقدان کنترل به منظور نقش مطالعه يا در چهارچوب برخي از رويکرديهاي نظري به شخصيت هستند. دليل پژوهشي ديگري که مي توان در خصوص کاربرد فنون ارزيابي مطرح کرد، به درک بهتر الگوي معيني از رفتار مانند رفتار مديريتي يا يک نشانگان باليني خاص مربوط مي شود. دليل سوم مي تواند دامنه تفاوتهاي فردي را در بين آزمودنيها با طبقه بندي آنها بر اساس خصوصيات متمايز شخصيتي کاهش دهد. براي مثال، محققي که تأثير يک روش روان درماني مانند آرميدگي آموزي را مورد بررسي قرار مي دهد ممکن است تصميم بگيرد که آزمودنيهايي را که اضطراب زيادي دارند با آزمودنيهايي که اضطراب اندکي دارند مقايسه کند، زيرا فرض بر اين است که اين آزمودنيها در توانايي آرميدگي با يکديگر تفاوت دارند. يا امکان دارد اين تصميم گرفته شود که افراد وابسته به زمينه و ناوابسته به زمينه در پژوهشي جهت يک مسئله مديريتي با يکديگر مقايسه شوند. در کاربردهاي پژوهشي که در خصوص ارزيابي صورت مي گيرد، علاقه محقق عمدتاً معطوف تفاوتهاي فردي است تا شناخت يک فرد خاص يا تلويحات ضمني خاصي که ممکن است براي يک فرد در بر داشته باشد. پژوهشگران عمدتاً به اين موضوع علاقه مند هستند که چگونه اين نتايج کلي بعضي از واقعيتها يا قوانين رفتاري را که در رفتار آزمودنيهاي آزمايشي انعکاس مي يابند، توجيه مي کند.
آشکار است که دو موضوع يا عامل عمده که دانش کنوني ما را در خصوص ارزيابي شخصيت شکل داده اند عبارت اند از: الف) گرايش ما به حل مشکلات کاربردي و عملي، و ب) علاقه ما به درک نظري بهتري از کارکرد آدمي. ما قبلاً توجه کرديم که گلدبرگ (a 1971) به واسطه بحث درباره افزايش علاقه نسبت به پرسشنامه هاي شخصيت به نتيجه گيري مشابهي رسيد. نتيجه گيري وي بخوبي مي تواند کل حوزه ارزيابي شخصيت را در برگيرد، زيرا کاملاً آشکار است که رابطه دروني بين اين دو موضوع، يعني، جنبه کاربردي يا فردي و جنبه کلي يا نظري قوياً صحنه کنوني حوزه ارزيابي شخصيت را تحت الشعاع قرار داده است. در ادامه به منظور گسترش درک خود از مفاهيم و موضوعهاي مربوط در اين زمينه مي توان به بررسي بيشتر در اين جنبه ها پرداخت. به همين دليل، ما بحث خود را معطوف نقش باليني يا علمي ارزيابي خواهيم کرد و در صورت نياز، ويژگيهاي نظري آن را از نظر خواهيم گذراند.

ارزيابي شخصيت: رويکرد تجربي

ما با تحليل روشهاي ارزيابي شخصيت که مستلزم دانش تجربي هستند، آغاز مي کنيم. با توجه به يک مثال ساده، فرض کنيد شواهدي در اختيار داريم که يک پاسخ يا مجموعه پاسخهاي خاصي (براي مثال، نمره اي در يک پرسشنامه خودسنجي شخصيت يا مجموعه پاسخهايي که به محرکهاي مبهم يک آزمون فرافکن داده مي شوند) به ميزان بالايي با بعضي از رفتارهاي غيرآزموني (ملاک) همبستگي دارند. امکان دارد که نمره هاي بالا در آزمون ABC همبستگي زيادي با موفقيت در فروشندگي خانه به خانه داشته يا اينکه تعداد زيادي از پاسخهاي حيواني در آزمون XYZ به ميزان بالايي با توان بخشي ناموفق به دنبال مرخص شدن از بيمارستان رواني همبستگي داشته باشند.
در رويکرد تجربي به ارزيابي شخصيت، روان شناس صرفاً بايد هر کدام از اين آزمونها را اجرا و نتايج حاصل را با نتايج به دست آمده از يافته هاي پژوهشي تجربي مقايسه کند و در خصوص احتمال موفقيت يا شکست فرد در فروشندگي خانه به خانه يا توان بخشي بعدي دست به پيش بيني بزند. اين روان شناس معمولاً در خصوص رابطه روان شناختي يا نظري بين پاسخهاي فرد به آزمون و مورد پيش بيني، نه اطلاعي دارد و نه بدان علاقه مند است. در رويکرد تجربي، درک اين نکته که چرا بين نمره هاي بالا در آزمون ABC و رفتار فروشندگي رابطه وجود دارد، ضروري نيست؛ زيرا تنها کافي است بدانيم که اين رابطه به طور پايا وجود دارد. در اينجا طبيعي است که آگاهي از شرايط محدودکننده اين رابطه تجربي اهميت زيادي دارد؛ يعني آگاهي از گروههاي آزمودني و نوع فروشي که در خصوص آن اين رابطه صدق مي کند و شرايطي که به تبع آن اين رابطه تضعيف مي شود. با وجود اين، چنانچه فرض کنيم که اين اطلاعات در دسترس باشد، و در عين حال، آزمودنيها از جامعه مناسبي انتخاب شده باشند، مي توان از اين اطلاعات براي پيش بيني يا تصميم گيري درباره افراد استفاده کرد. رويکرد تجربي را مي توان به صورت زير نشان داد:
اطلاعات حاصل از روشهاي ارزيابي —-> يافته هاي تجربي قبلي —-> تصميم گيري درباره فرد
با اتکا به عواملي مانند ميزان رابطه بين عامل پيش بيني کننده و عامل ملاک، معرف بودن داده هاي تجربي اوليه و شباهت ملاک کنوني با ملاک قبلي، روان شناسِ حرفه اي کم و بيش در پيش بيني يا تصميم گيري خود درست عمل خواهد کرد. از آنجايي که بين داده ها و تصميم گيري مراحل نسبتاً اندکي وجود دارد و بررسي صحت روابط گزارش شده قبلي چندان مشکل نيست، احتمال بروز يک خطاي جدي و چشمگير زياد نيست. با وجود اين، پيک(۱۵۹) (۱۹۵۳)، لووينگر(۱۶۰) (۱۹۵۷) و سايرين اين بحث را به راه انداخته اند که يک رويکرد تجربي محض، که کاملاً بر روابط مشاهده شده متکي است، محدود و تصنعي خواهد بود. بدين ترتيب، روان شناسان نمي توانند در خصوص اينکه چرا اين تصميم يک تصميم گيري مفيد بوده است، به جز در يک سطح همبستگي ابتدايي، استدلالي را طرح کنند.
رويکرد تجربي به ارزيابي شامل فرض بنيادي ثبات رفتار بين فردي است؛ يعني، الگوهاي پايداري از پاسخهاي رفتاري وجود دارند که به موقعيتهاي خاصي محدود نيستند و مي توان از آنها براي شناخت افراد به خصوصي سود جست. تلاش جهت شناخت خصوصيات پايدار افراد به شناسايي کل حوزه شخصيت به عنوان عرصه اي جهت تحقيق کمک مي کند. اگرچه توجه به ماهيت اين خصوصيات پايدار به وضوح در حوزه رويکردهاي نظري تر به ارزيابي شخصيت قرار مي گيرد، ولي در رويکردهاي تجربي بايد وجود اين خصوصيات در نظر گرفته شود. درک معناي اين فرض اهميت زيادي دارد، زيرا بعضي از روان شناساني که رويکرد رفتاري را نسبت به ارزيابي اتخاذ کرده اند، وجود اين خصوصيات پايدار را مورد سؤال قرار داده اند. اين روند نظري که اهميت خصوصيات کلي و پايدار را به عنوان تعيين کننده هاي رفتار به حداقل مي رساند، در افراطي ترين شکل خود در دهه ۱۹۶۰ ديده شده است (براي مثال، کانفر و ساسلو، ۱۹۶۵؛ ميشل، ۱۹۶۸؛ پترسون، ۱۹۶۸). پرسش عمده اي که امروزه مطرح است اين نيست که آيا خصوصيات بين فردي پايدار را مي توان مورد بررسي قرار داد يا نه، بلکه اين سؤال مطرح است که آيا آنها در حوزه نظريه شخصيت و به ويژه از لحاظ ارزيابي از اهميت برخوردارند يا خير. در جنبش ارزيابي رفتاري، تأکيد اصلي بر تعيين کننده هاي کنوني موقعيتي و بر پاداش ها و تنبيه هاي مناسب است که به اين رفتارها وابسته هستند. بنابراين، درک و پيش بيني رفتار فرد، به آن اندازه که بر تحليل رفتار واقعي و زمينه اي که در آن رفتار به وقوع مي پيوندد مبتني است، بر ارزيابي “شخصيت زيربنايي” قرار ندارد. ما بعداً در اين فصل به اين موضوع اشاره خواهيم کرد.

توصيف و ارزيابي شخصيت

در رويکرد تجربي به ارزيابي شخصيت، روان شناس حرفه اي بدون توجه به هر گونه فرايند مداخله کننده مستقيماً بر مبناي داده هاي حاصل دست به پيش بيني و تصميم گيري مي زند. اين رويکرد تجربي مبتني بر داده هاي حاصل است و کاربرد آن به موقعيتهايي محدود است که داده هاي آزمون که معمولاً از ماهيت روان سنجي برخوردارند، داراي ارزش پيش بيني هستند. اين محدوديت در عمل به يک مشکل جدي تبديل مي شود. امکان دارد که با استفاده از داده ها بتوان فروشندگي خانه به خانه را پيش بيني کرد، ولي احتمال دارد که در اينجا قابليت فروشندگي در موقعيتهاي مختلف مورد توجه باشد. به همين ترتيب، اگرچه ممکن است داده هاي تجربي به موفقيت در توان بخشي به دنبال مرخص شدن از بيمارستان اشاره کنند، ولي امکان دارد موقعيتهاي مربوط ديگري نظير توان بخشي به دنبال مرخص شدن از زندان نيز مد نظر باشد.
مي توان چنين استدلال کرد تمام آن چيزي که تحت اين شرايط مورد نياز است، گسترش رويکرد تجربي به اين موقعيتهاي جديد است؛ يعني، جمع آوري داده هاي تجربي جديد در هر کدام از موقعيتهاي خاص مورد نظر. متأسفانه به علت هزينه بالاي جمع آوري و پردازش داده ها با توجه به زمان، پول و ساير موارد ديگر، اين معمولاً آن چيزي نيست که در عمل اتفاق مي افتد، بلکه داده هاي موجود با استفاده از زبان غيراختصاصي توصيف شخصيت در يک قالب کلي تر تفسير مي شوند و بعد براي پيش بيني يا تصميم گيري به کار برده مي شوند. بنابراين، افرادي که در آزمون ABC نمره هاي بالا مي آورند با اصطلاحهاي کلي نظير “عملکرد بالا در فروشندگي” و افرادي که در آزمون XYZ پاسخهاي حيواني زيادي دارند با اصطلاحهايي نظير “قابليت پايين در توان بخشي” توصيف مي شوند. به عبارت ديگر، به جاي تصميم گيري بر اساس يافته هاي تجربي آنچنان که در خصوص رويکرد تجربي صادق است، رويکرد توصيف شخصيت اطلاعات حاصل از ارزيابي را به عنوان داده هايي که از روي حالتهاي روان شناختي با ثبات استنباط مي شوند، مطرح مي کند. اين حالت استنباط شده: الف) امکان نتايج کلي تري را درباره آزمودنيها فراهم مي آورد، و ب) احتمالاً پيش بيني هاي کلي تري را در مقايسه با تعميم ساده يافته هاي تجربي به موقعيتهاي ديگر به دست مي دهد. رويکرد توصيف شخصيت به ارزيابي را مي توان به شکل زير نشان داد:
اطلاعات حاصل از روشهاي ارزيابي —-> توصيف شخصيت (با توجه به حالتهاي روان شناختي فرضي) —-> تصميم گيري درباره فرداين رويکرد را مي توان در خصوص ارزيابي باليني يا فردي از لحاظ نظري مورد توجه قرار داد، ولي ترجيح مي دهيم که چنين نکينم. دلايل ما در اين زمينه عبارت اند از: الف) فراتر از عقل سليم، در اينجا “نظرپردازي” ناچيزي مطرح است، و ب) انتخاب مفاهيم اين روش عمدتاً از طريق ملاحظه هاي عملي تعيين مي شوند تا ملاحظه هاي نظري. بنابراين، تصميم مي گيريم که آزمون ABC مربوط به “فروشندگي” يا آزمون XYZ مربوط به “قابليت توان بخشي” را به کار ببريم زيرا به رفتارهايي علاقه مند هستيم که احتمالاً مي توان آنها را از طريق اين ابزارها پيش بيني کرد و براي کاربرد آنها در عمل يا تهيه آنها براي استفاده، حداقل مفاهيم نظري مورد نياز است.
منطقي به نظر مي رسد که دقيقاً منظور خود از کلمه نظريه را شرح دهيم. مارکس(۱۶۱) و هيليکس(۱۶۲) (۱۹۷۳) در نوشته هاي معاصر روان شناسي در اين زمينه سه معناي کلي را مشخص مي کنند. کلي ترين کاربرد اين واژه، اشاره به هر فرايند مفهومي است که در علم وجود دارد و اين کاربرد در برابر جنبه هاي تجربي يا مشاهده اي قرار مي گيرد. کاربرد دوم، اشاره به هر گونه اصل تبييني کلي دارد؛ اصلي که معمولاً به نوعي قضاوت در خصوص روابط کارکردي ميان متغيرها مربوط مي شود. کاربرد سوم که مارکس و هيليکس (و نويسندگان کتاب حاضر) بر آن صحه گذارده اند، به مجموعه قوانيني اشاره دارد که به طور منطقي سازمان يافته و به طور قياسي در کنار يکديگر قرار گرفته اند، و در عين حال، معمولاً بر مشاهده هاي تجربي مبتني هستند. اين نوع کاربرد بيشتر با علوم گسترده تر همخوان است و ارتباط نزديکتري با مفهوم نظام دارد که در چهارچوب روان شناسي به مجموعه اي از پيش فرضهاي نظري و سوگيريهاي روش شناختي اشاره مي کند. با در نظر گرفتن کاربرد سوم به عنوان يک ملاک، به سادگي روشن مي شود که نظريه هاي شخصيت با ثبات اندکي وجود دارد. در ادامه اين کتاب، اصطلاح نظريه به کاربر سوم محدود خواهد شد و به همين دليل قسمت زيادي از اصطلاح نظريه از نظر ما منطقي و مبتني بر عقل سليم است.
خواننده بايد به اين نکته توجه کند، چه از لحاظ روش شناختي و چه از لحاظ نظري در خصوص روش ارزيابي از طريق توصيف، هيچ چيزي از لحاظ ذاتي نادرست نيست. در واقع، اگر داده هايي دال بر اين موضوع وجود داشتند که آزمون ABC افرادي را شناسايي مي کند که مي توانند به فروشنده هاي موفقي در موقعيتهاي مختلف تبديل شوند يا اينکه آزمون XYZ مي تواند پيش بيني کند چه افرادي به کوششهاي توان بخشي تحت شرايط مختلف پاسخهاي نامناسب مي دهند، در آن صورت، هيچ اعتراض جدي به اين نوع روش وارد نمي آمد. متأسفانه ادبيات مربوط به ارزيابي شخصيت مملو از نمونه هايي است که عکس اين موضوع را نشان مي دهند. در مقابل، اين طور به نظر مي رسد که شاخصهاي موجود براي پيش بيني خصوصيتي مانند فروشندگي در يک موقعيت خاص اغلب به طور نسبي مختص آن موقعيت هستند و اينکه وقتي موقعيت مورد پيش بيني با موقعيتهاي ديگر تفاوت فاحشي داشته باشد، از کارايي اين شاخصها کاسته مي شود. بنابراين، همواره بررسي تجربي کليت پيش بيني ضرورت دارد. آزمون ABC را بايد به منظور بررسي اين موضوع که آيا در خصوص افراد جديدي که ممکن است پيرتر يا جوانتر بوده يا نسبت به نمونه اصلي، تحصيلات بيشتري داشته باشند يا به منظور بررسي اينکه آيا علاوه بر فروش خانه به خانه کتابهاي دايرة المعارف، فروش بيمه عمر را نيز پيش بيني خواهد کرد يا خير، مورد بررسي قرار داد. چنانچه کليت نتيجه گيريها از لحاظ تجربي تأييد نشود، در نتيجه خطر پيش بيني هاي نادرست و تصميم گيري هاي نادرست و گاه دستيابي به نتايجي که حتي ممکن است به مراتب بدتر از اتکاي صِرف به شانس در تصميم گيري باشد، وجود خواهد داشت. به طور خلاصه مشکل اصلي استفاده از اين سازه هاي توصيفي مانند “فروشندگي” و “قابليت توان بخشي” اين است که انعطاف پذيري آنها ممکن است باعث شود که در آينده به طور نادرستي مورد استفاده قرار گيرند.
از آنجايي که ملاکهاي غيرآزموني براي گرايشهاي کلي مانند فروشندگي يا قابليت توان بخشي اغلب به دشواري به دست مي آيند، بعضي اوقات چنين استدلال مي شود که روان شناسان بايد از درجه بندي همسالان يا کارشناسان به عنوان ملاکهاي مقايسه پاسخهاي آزمون استفاده کنند. مشکل اصلي اين رويکرد، اعتبار نامعلوم درجه بنديهاست. بر چه اساسي مي توان فرض کرد که درجه بندي همسالان يا کارشناسان در خصوص گرايشهاي رفتاري کلي با رفتارهاي مورد نظر همبستگي دارند؟ اين سؤال يک سؤال تجربي است و بدون داشتن شواهد مناسب نمي توان فرض کرد که درجه بنديها را مي توان به جاي داده هاي حاصل از ملاکهاي تجربي تر جايگزين کرد. در واقع، ماهيت دقيق اين حالتهاي کلي روان شناختي فرضي توسط روان شناساني با رويکرد رفتاري تر مورد سؤال قرار گرفته است. آنها معتقدند که موفقيت در موقعيتهاي مختلف فروشندگي بيشتر به وسيله ويژگيهاي موقعيت مورد نظر تعيين مي شود تا حالتهاي دروني روان شناختي فروشنده و اينکه ناديده گرفتن اين متغيرهاي موقعيتي از دقت هر پيش بيني مي کاهد. ما بعداً در اين فصل به اين مبحث اشاره خواهيم کرد.
روش استفاده از روابط تجربي بين نمره هاي آزمون و رفتارهاي غيرآزموني به منظور کاربرد يک سازه انتزاعي و کلي، اهميت مفهوم اعتبار سازه را به ما مي نماياند (کرونباخ(۱۶۳) و ميل(۱۶۴)، ۱۹۵۵) که در فصل ششم اين کتاب مورد بحث قرار خواهد گرفت. چيزي که بايد در اين مرحله مد نظر قرار گيرد، وجود مشکلات فراوان در کاربرد روشهاي ارزيابي شخصيت است- اين فرض که نمره يا شاخص يک آزمون مبين بعضي از خصوصيتهاي کلي دروني آزمودنيها در مواردي است که داده هاي با ارزش اندکي در خصوص حمايت اين فرض وجود دارد.

زبان توصيف شخصيت

ما پيش از طرح موضوعهاي نظري در ارزيابي شخصيت، درباره زباني بحث خواهيم کرد که براي توصيف خصوصيات شخصيت به کار مي بريم. عبارتهايي مانند “بيشتر از حد معمول مي خوابد”، “روي مسايل انرژي زيادي را صرف مي کند” و “به هيچ وجه ديده نشده است که گريه کند” توصيفهاي روشن و خاصي را در خصوص رفتارهاي قابل مشاهده نشان مي دهند. با وجود اين، در توصيف شخصيت معمولاً قصد داريم که فراتر از اين عمل کنيم. ما معمولاً به آن دسته از مفاهيم توصيفي علاقه مند هستيم که با خصوصيات بنيادي تر فرد ارتباط داشته باشد. بدين ترتيب، مفاهيم توصيفي کلي خاصي را مانند “سست و بي حال”، “با انرژي” و “بي احساس” به جاي عبارتهاي رفتاري فوق به کار مي بريم. زبان ما شامل بسياري از اين واژه هاي توصيفي کلي است که هم در مکالمه هاي عاميانه و هم در گفتگوهاي حرفه اي به منظور توصيف خود و ديگران به کار مي رود.
مردم شناسان فرهنگي ادعا کرده اند که مطالعه روي واژه هاي مورد استفاده در گفتگوهاي متداول و مرسوم يک فرهنگ به ما نشان خواهد داد که در هر فرهنگ کدام واژه ها اساسي و مهم قلمداد مي شوند. مشاهده اينکه در زبان اسکيمويي واژه هاي متفاوتي براي انواع مختلف برف وجود دارد (که به همين دليل در زبان انگليسي براي اين کلمه عبارتهاي چند واژه اي وجود دارد) و اينکه گويشهاي پلي نزيايي واژه هاي منفردي را در بر مي گيرد که مبين روابط پيچيده خانوادگي (نظير همسر برادر پدرم) هستند، گوياي اين نکته هستند که برف و روابط خانوادگي در اين فرهنگها مفاهيم مهمي قلمداد مي شوند. خصوصيات شخصيت نيز به عنوان ويژگيهاي اساسي تر در فرهنگ ما با کلمه هاي تک واژه اي بيان مي شوند.
اين ديدگاه که بر اساس آن تفاوتهاي فردي بيشترين اهميت را در ارتباطهاي روزانه آدمي دارد و به عنوان توصيف کننده هاي تک واژه اي وارد زبان طبيعي و روزانه شده، در اصل به وسيله آلپورت (۱۹۳۷) مطرح و قوياً توسط نورمن (c1963) و گلدبرگ (a1978، ۱۹۸۲) مورد حمايت قرار گرفته است. يک فرض مربوط در اين خصوص اين است که در زبان انگليسي به منظور ارايه نکات ظريف و بامعنا در مورد اين ويژگيهاي مهم آدمي کلمه هاي مترادف زيادي وجود دارد. براي شرح اين موضوع تعداد زيادي از واژه ها را که براي توصيف فردي با انرژي زياد به کار مي رود در نظر بگيريد؛ براي مثال، نيرومند، پرانرژي، فعال، سرزنده، چالاک، بشاش، سمج و شلوغ. با وجود اين، هيچ لغت تک واژه اي خاصي براي توصيف افرادي که در تکان دادن گوشهايشان مهارت دارند، وجود ندارد.
بدين ترتيب، ما دريافتيم که اهميت تفاوتهاي فردي به نوعي در زبان طبيعي انعکاس مي يابد. گاف (۱۹۶۵) و کتل (۱۹۵۰، ۱۹۵۷) در تهيه و تدوين مقياسهاي شخصيت، آگاهانه از توصيف کننده هاي تک واژه اي در زبان روزمره براي شناسايي ويژگيهايي سود جستند که ارزش اندازه گيري را داشتند. گاف متغيرهايي را که براي توصيف و تحليل شخصيت در زندگي روزمره و تعامل اجتماعي مورد استفاده قرار مي گرفتند، انتخاب کرد. فرض بر آن است که اين مفاهيم عاميانه (که از رفتارهاي بين فردي پديد مي آيند) داراي نوعي معني بي واسطه و تناسب جهان شمول هستند (۱۹۶۵، ص۲۹۵).
در حالي که گاف در خصوص تهيه فهرستي از خصوصيات مهم بر روشهاي غيررسمي متکي بود، کتل ۱۷۹۵۴ صفتي را که آلپورت و آدبرت (۱۹۳۶) از دومين فرهنگ کامل وبستر استخراج کرده بودند، مورد استفاده قرار داد. آلپورت و آدبرت از اين فهرست ۴۵۰۴ اسم را که از نظر آنها “صفتهاي واقعي” محسوب مي شدند، انتخاب کردند. کتل بعدها با حذف واژه هاي مترادف ۱۷۱ صفت را از اين فهرست استخراج کرد. يک تحليل خوشه اي روي درجه بندي همسالان با استفاده از ۱۷۱ توصيف کننده، ۳۶ خوشه را به دست داد که کتل آنها را “صفتهاي سطحي” نام نهاد. چندين تحليل عاملي نيز که مبتني بر درجه بنديهاي همسالان از اين صفتهاي سطحي بود، باعث اين نتيجه گيري از جانب کتل شد که ۱۵ تا ۲۰ عامل متمايز با “صفتهاي عمقي” زيربناي اين صفتهاي سطحي هستند. اين عوامل اصلي شخصيت با استفاده از آزمون شانزده عامل شخصيت اندازه گيري مي شوند (کتل، اِبر و تاتسوکا، ۱۹۷۰). بدين ترتيب، کتل با استفاده از فرايند تلخيص که شامل ترکيبي از عقل سليم و علم آمار است، توانست حدود ۱۸۰۰۰ خصوصيت را به يک فهرست ۱۶ عاملي کاهش دهد.
نورمن (۱۹۶۷) ۱۷۹۵۴ خصوصيتي را که آلپورت و آدبرت تنظيم کرده بودند، به همراه ۱۷۰ خصوصيت ديگر که از نسخه سوم فرهنگ وبستر انتخاب شده بودند، به فهرستي متشکل از ۷۳۰۰ توصيف کننده تبديل کرد. او اصطلاحهايي را که گنگ و مبهم بوده يا صرفاً جنبه توصيف فيزيکي يا ارزشي داشتند (مانند وحشتناک، بد يا عالي)، حذف نمود. بنابراين، ۷۳۰۰ صفت باقي مانده با اتکا به نظر اکثريت افراد توسط نورمن و همکاران وي به سه طبقه تقسيم شدند. اين سه طبقه عبارت بودند از: الف) صفتهاي با ثبات (مانند شجاع، خيال پرداز، تنبل، ثابت قدم) که تقريباً ۴۰ درصد کل اين فهرست را در بر مي گرفت؛ ب) حالتهاي موقتي و گذرا (مانند مردد، غمگين، کج خلق و گزافه گو) که تقريباً ۴۰ درصد کل اين فهرست را شامل مي شد؛ و ج) نقشها، روابط و اثرهاي اجتماعي (براي مثال شاغل، مدير، مشهور، قابل احترام) که ۲۰ درصد اين فهرست را به خود اختصاص داد. بدين ترتيب، اين فهرست بر اساس صفتها يا زمينه ها و پاسخهايي پايدار که در زمينه سازگاري درون فردي و بين فردي از معاني ضمني برخوردار هستند و حالتها که بيشتر موقتي و زودگذر مي باشند، طبقه بندي شد. براي مثال، اضطراب به عنوان يک صفت، شرايط پايدار و کلي يک فرد را نشان مي دهد و به عنوان يک حالت، نوعي وضعيت موقتي و گذرا را به تصوير مي کشد. يکي از اشتباههاي رايج در زمينه توصيف شخصيت اين است که وجود صفتها اغلب بر اساس رفتار استنباط مي شوند که البته تنها نشان دهنده حالتها هستند. هنگامي که ما بر خلاف پيش بيني يک رفتار خاص در يک موقعيت معين توصيفي از شخصيت را ارايه مي دهيم، مسلم است که مي کوشيم زمينه ها يا پاسخهاي پايدار و زيربنايي فرد را بشناسيم.

تعيين کننده هاي سرشتي در برابر تعيين کننده هاي موقعيتي رفتار

همان طوري که پيشتر در اين فصل گفته شد، تعدادي از روان شناسان – به ويژه ميشل (۱۹۶۸،۱۹۷۳،۱۹۷۷)، اهميت اين زمينه هاي پاسخي پايدار و زيربنايي را به حداقل رسانده اند. اکنون به تفصيل مي توان اعتراضهاي وارده به اهميت تعيين کننده هاي سرشتي را بررسي کرد. به خاطر سهولت، اصطلاح صفت براي اين تعيين کننده هاي سرشتي زيربنايي که معمولاً در اين حوزه متداول است به کار مي رود. (همان طور که بعداً در اين فصل توضيح داده مي شود، تعريف اين اصطلاح مشکل و تا اندازه اي پيچيده است.) هوگان، دسوتو و سولانو (۱۹۷۷) در خلاصه کردن اعتراضهايي که هم از لحاظ نظري و هم از لحاظ عملي در خصوص کاربرد صفت مطرح شده اند، شش انتقاد عمده را شناسايي کرده اند. ابتدا “منتقدان ادعا مي کنند که محققان شخصيت صفتها را به عنوان ساختهاي رواني يا عصب شناسي پايدار که در جايي از ذهن يا دستگاه عصبي قرار دارند، تعريف مي کنند” (ص ۲۵۶). يا همان طور که ميشل (۱۹۷۶) اظهار داشت، “صفتها احتمالاً هم داراي ريشه ژنتيکي و هم داراي ريشه زيست – شيميايي هستند” (ص ۱۶۶). در اين ديدگاه صفتها به عنوان چيزي بيشتر از انتزاعهاي ساده يا متغيرهاي رابط مطرح مي شوند و اين امر احتمالاً مبين آن است که بخشهاي عصبي يا زيست – شيميايي را مي توان دقيقاً شناسايي کرد.
انتقاد دوم به اين فرض بر مي گردد که اکثر روشهاي ارزيابي شخصيت صفتها را اندازه مي گيرند و اين اتهام وارد است که اعتباريابي اين روشها غيرممکن است، زيرا شاخصهاي مستقلي از صفتها وجود ندارند. انتقاد سوم شامل اين فرض است که آن دسته از روان شناساني که آزمونهاي شخصيت را به کار مي برند، لزوماً گرفتار نظريه صفت هستند. چون آزمونها صفتها را اندازه مي گيرند، روان شناساني که آزمونها را به کار مي برند بايد اعتقاد داشته باشند که “صفتها ساختار مولکولي شخصيت را تشکيل مي دهند” (هوگان و همکاران، ۱۹۷۷، ص ۲۵۷).
انتقاد چهارم آن است که صفتها فاقد توان تبييني هستند. براي توجيه خصومت يک فرد از طريق مراجعه به صفت زيربنايي پرخاشگري ظاهراً به نظر مي رسد که يک فرايند دوري مطرح باشد. انتقاد پنجم آن است که شواهد اندکي در خصوص ثبات صفتها در موقعيتهاي مختلف وجود دارد. چنين استدلال مي شود که تفاوتهاي بين موقعيتي در رفتار افراد بسيار بيشتر از آن چيزي است که هر نظريه صفت توصيف مي کند. بررسيهاي اوليه هارتشورن و مي (۱۹۲۸) در خصوص فريبکاري اغلب به عنوان شواهد مربوط به فقدان ثبات درون فردي گزارش شده است. هارتشورن و مي بر اساس داده هاي خود نتيجه گرفته اند که رفتار کودکان کمتر تابع هرگونه زمينه هاي دروني جهت صداقت و بيشتر تابع زمينه هاي وسوسه کننده مي باشد. طرفداران ديدگاه موقعيتي رفتار (براي مثال، ميشل، ۱۹۶۳، ۱۹۷۳، ۱۹۷۷؛ پترسون، ۱۹۶۸) بر اين باورند که پنجاه سال تحقيق در اين زمينه اين نتيجه گيري را تغيير نداده است. پترسون در اين خصوص گفته است که “اين تحقيق قوياً نشان مي دهد که مفاهيم سنتي در حوزه شخصيت، يعني، گرايشهاي دروني رفتاري نامناسب و ناکافي بوده اند” (ص ۲۳) بايد توجه داشت که اين استدلالي عليه احتمال درک و پيش بيني رفتار نيست، بلکه عليه اين ديدگاه است که پيش بيني را به نحو بهتري مي توان بر اساس تعيين کننده هاي دروني انجام داد، تا تعيين کننده هاي بيروني.
انتقاد ششم و آخر اين است که صفتها مفاهيمي هستند که توسط ناظران بيروني ساخته مي شوند و نه به وسيله بعضي از حالتهاي دروني افراد. در اينجا بحث کلي بر سر اين موضوع است که صفتهاي شخصيت مي توانند به بهترين وجهي نه به عنوان داراييهاي فرد، بلکه به عنوان قضاوتهاي ارزشي که در خصوص رفتار فرد توسط ناظران به عمل مي آيد در نظر گرفته شوند. ما اين ديدگاه را در فصل ۱ که به بحث ما در خصوص نظريه اسناد مربوط مي شود، مطرح کرديم (جونز، و نيسبت، ۱۹۷۱). در اين ديدگاه چنين فرض مي شود که گرايشهاي کلي افراد به منظور نسبت دادن رفتار ديگران به زمينه هاي دروني و رفتار خودشان به عوامل بيروني، نوعي شيوه همسان از درک رفتاري که ماهيت واقعي شخصيت آدمي را تحريف مي کند، ايجاد کرده است.
اين انتقادها صرفاً به اين دليل مطرح شده اند که از بين رفتن يا حداقل تنزل ارزيابي شخصيت را به عنوان يک روش مفيد نشان دهند (برسوف(۱۶۵)، ۱۹۷۳؛ کليولند(۱۶۶)، ۱۹۷۶؛ ميشل، ۱۹۷۷). با وجود اين، هر کدام از اين انتقادها را مي توان هم بر اساس زمينه هاي نظري و هم بر اساس زمينه هاي تجربي مورد بحث قرار داد. ابتدا آيا صفتها را واقعاً مي توان به عنوان نظامهاي زيست- فيزيکي مورد توجه قرار داد؟ آلپورت (۱۹۳۷)، کتل (۱۹۵۰، ۱۹۵۷) و معدودي ديگر از نويسندگان ظاهراً از اين ديدگاه دفاع کرده اند، ولي تعداد زيادي از روان شناسان صفت مدار در خصوص ماهيت زيربنايي صفتها به گونه مشخصي عمل نکرده اند. اکثر روان شناساني که از رويکرد صفت دفاع مي کنند، ظاهراً در اين نکته با يکديگر اتفاق نظر دارند که اصطلاح صفت به يک همساني قانون مند در رفتار بين فردي اشاره مي کند، ولي هيچ توافقي درباره ريشه هاي اين همسانيها وجود ندارد. هوگان و همکاران وي (۱۹۷۷) خاطرنشان کرده اند که وارد کردن انتقاد بر اين روان شناسان به خاطر تعريف نکردن صفتها منطقي است، ولي اين مناسب نيست فرض کنيم آنها لزوماً تعريف آلپورت را پذيرفته اند.
دوم، آيا اکثراً آزمونهاي شخصيت واقعاً صفتها را اندازه گيري مي کنند؟ همان طور که پيشتر ذکر شد، اکثر تهيه کنندگان آزمونها در ارايه يک استدلال منطقي روشن براي انتخاب مقياسها يا اطلاعات مربوط به رفتارهايي که به اين صفتها مربوط هستند، غفلت مي کنند. بعضي از نويسندگان مانند گاف(۱۶۷) (۱۹۵۷،۱۹۸۷) به صراحت مشخص کرده اند که صفتها قابل اندازه گيري نيستند، بلکه در مقابل، گاف اعتقاد دارد که مقياسهاي CPI را بايد “براي پيش بيني کاري که فرد در يک موقعيت مشخص انجام خواهد داد و يا براي شناسايي افرادي که به يک شيوه خاص توصيف مي شوند، به کار برد (ص ۵۶). با وجود اين، اکثر تهيه کنندگان آزمونها مقاصد خود را کمتر از گاف به روشني بيان کرده اند.
اين استدلال همچنين با کاربرد سوم نيز ارتباط پيدا مي کند، يعني افرادي که از آزمونها استفاده مي کنند لزوماً به نوعي از نظريه صفت تعهد دارند. همان طوري که هوگان، دي سوتو و سولانو (۱۹۷۷) خاطر نشان کردند “مي توان آزمونهاي شخصيت را به کار گرفت، و در عين حال، هر کدام از ديدگاههاي موجود را درباره ساختار شخصيت پذيرفت، درست به همان صورتي که مي توان يک شتاب دهنده اتم را به کاربرد و هر کدام از ديدگاههاي موجود را درباره ساختمان ماده پذيرفت” (ص ۲۵۷).کل آن چيزي که در اين خصوص ضرورت دارد شواهد روشن مربوط به پايايي و اعتبار ابزار به خصوصي است که جهت هدف معيني به کار مي رود. البته مبناي اين کاربرد نيز به اين فرض بر مي گردد که رفتار افراد تا اندازه زيادي در موقعيتهاي مختلف همسان مي باشد.
انتقاد چهارم قدرت تبييني صفتها را در بر مي گيرد. اتخاذ هر موضعي در اين خصوص تا اندازه اي به سطح و ميزان تبييني که مورد نياز است، بستگي دارد. مي توان روشن کردن يک اتاق را بر اساس موارد زير “تبيين” کرد: چرخاندن کليد لامپ، يا بررسي دقيق سيستم مولد الکتريسيته که جريان برق را براي روشن شدن لامپ فراهم مي کند، يا طرح سؤالهايي درباره ماهيت نور. هر کدام از اين تبيينها در موارد خاصي مناسب و در موارد ديگر نامناسب هستند. به همين ترتيب، صفتها را به عنوان نوعي تبيين مي توان هم به عنوان تبيين مناسب و هم به عنوان تبيين نامناسب در نظر گرفت. اين واقعيت را که نظم بنديهاي خاصي در رفتار آدمي وجود دارد و اينکه اين نظم بنديها را مي توان به منظور پيش بيني به کار برد، مي توان به عنوان نمونه اي از قانون کلي در سطح پايين، و نيز به عنوان يک تبيين معتبر در آن سطح در نظر گرفت. چنين تبيين هايي سؤالهاي ديگري را مطرح مي کنند، و اين به دانشمند يا متخصص بستگي دارد که تصميم بگيرد کدام سطح از تبيين براي هدف وي مناسب است.
پنجمين و مهمترين انتقاد در زمينه نظريه صفت آن است که عملاً هيچ شواهد تجربي در جهت حمايت از آن وجود ندارد. در اين خصوص، منتقدان نظريه صفت با اشاره به همبستگيهاي پايين درجه بنديهاي رفتاري در موقعيتهاي مختلف (که معمولاً بيشتر از ۰/۳۰ نيست و اين ضريب کمتر از ۱۰ درصد واريانس کل را تبيين مي کند) استدلال مي کنند که هيچ گونه همساني بين موقعيتي در رفتار آدمي وجود ندارد، به جز در شرايطي که رفتار به عنوان تابعي از شباهت نشانه هاي محيطي رخ مي دهد.
با وجود اين، اين استدلال موقعيتي قابل تکذيب است. ابتدا نظريه پردازان صفت هرگز اهميت تعيين کننده هاي موقعيتي رفتار را انکار نکرده اند. کاملاً آشکار است که موقعيتها تا اندازه زيادي از لحاظ قيد و بندهايي که بر رفتار آدمي وارد مي کنند با يکديگر تفاوت دارند. بعضي از موقعيتها مانند شرکت در مراسم کليسا يا ايراد يک سخنراني محدوديتهاي مهمي را ايجاد مي کنند. رفتارهاي مورد انتظار کاملاً معلوم هستند و صرفاً افرادي که به ميزان معيني انحراف نشان مي دهند تا اندازه زيادي هنجارهاي رفتاري مربوط را مورد تخطي قرار مي دهند. ساير موقعيتها به نحو قابل ملاحظه اي راه حلهاي رفتاري بيشتري را مانند رفتن به يک ميهماني يا به ساحل در اختيار فرد قرار مي دهند. همساني بين موقعيتي تنها در موقعيتهايي قابل انتظار است که رفتارهاي مناسب را بتوان آزادانه ابراز کرد.
دومين نکته در خصوص اين تکذيب اين است که تفاوتهاي فردي حتي در صورت وجود نشانه هاي قوي موقعيتي وجود دارد. براي مثال، بعضي از کليساروندگان به دقت از آداب و رسوم کليسا پيروي مي کنند، بعضي در حين انجام اين آداب و رسوم به خواب مي روند و بعضي نيز خيال پردازي مي کنند. هوگان و همکاران (۱۹۷۷) در اين زمينه به ما يادآوري کرده اند که در بررسيهاي معروف مربوط به اطاعت ميلگرام (۱۹۷۴) که در آن متغيرهاي موقعيتي به شدت نيرومند بودند، ۳۰درصد آزمودنيها نافرماني کردند، و از دادن شوک خودداري نمودند. اين تفاوتهاي فردي در ميان افراد کاملاً با ديدگاه موقعيتي تفاوت دارد، درست همان طوري که يافته هاي مربوط به همساني پايين بين موقعيتها با موضع طرفداران نظريه صفت تفاوت دارد.
صفتها از لحاظ اهميتي که در خصوص فرهنگ، رفتار فرد و مشاهده رفتار ديگران دارند با يکديگر متفاوت هستند. براي مثال، عمل دزدي سکه هاي پني در بررسيهاي اوليه هارتشورن و مي (۱۹۲۸) از طرف ديگران رفتارهاي کم اهميتي محسوب مي شد، و بنابراين، احتمالاً مبناي قانع کننده اي نبود که بتوان بر اساس آن تعميم هايي را به عمل آورد. از طرف ديگر، “نياز به پيشرفت” مک کللند و همکاران وي (۱۹۵۳) خصوصيت محوري تر و مهمتري است، و براي اينکه بتوان آن را به عنوان يک مفهومکارآمد و مؤثر در نظر گرفت، به ميزاني از همساني نيازمنديم. بنابراين، به نظر مي رسد يک ديدگاه منطقي اين باشد که صرفاً خصوصيتهاي شخصي معين بايد داراي ميزان بالايي از کليت در موقعيتهاي مختلف باشد و اينکه نتيجه گيريهاي مربوط به همساني بين موقعيتي در کل بايد بر مبناي يافته هاي مربوط به صفتهاي مهم باشد تا صفتهاي بي اهميت.
محققان اخيراً چنين نتيجه گيري کرده اند که همساني رفتار فردي بيشتر از آن چيزي است که ميشل و ساير منتقدان صفت استدلال کرده اند (براي مثال، ازکمپ(۱۶۸)، مينديک(۱۶۹)، برگر(۱۷۰) و موتا(۱۷۱)، ۱۹۷۸؛ سچرست(۱۷۲)، ۱۹۷۶). هوگان، دي سوتو و سولانا (۱۹۷۷) توجه خودرا به کارهاي بلاک (۱۹۷۱) که با استفاده از روش شناسي دسته بندي پرسشها ثبات بالاي تعدادي از خصوصيات شخصيت را در طول يک زمان طولاني نشان داد و گزارش استرانگ (۱۹۵۵) در خصوص ثبات بسيار زياد علايق شغلي که به وسيله سياهه شغلي وي در طي ۲۲ سال اندازه گيري شده بود، معطوف کردند. يافته هاي کوستا و مک کرا (۱۹۸۶) در نشان دادن ثبات صفتها در سراسر زندگي نيز در اينجا از اهميت زيادي برخوردار است. بنابراين، يک نگاه دقيق به ادبيات مربوط در اين زمينه بيانگر اين موضوع است که شرايط مربوط به همساني بين موقعيتها و ثبات صفتها همانند گذشته نااميدکننده نيست. يک ديدگاه ميانه روتر (براي مثال، ميشل، ۱۹۷۷؛ ۱۹۷۹) که در ادامه مطرح خواهد شد، يک تأکيد عمده را بر اهميت تعاملهاي فرد- محيط نشان مي دهد.
يکي از بينشهاي جالب و مهم در زمينه همساني رفتار در موقعيتهاي مختلف در کارهاي بم(۱۷۳) و آلن(۱۷۴) (۱۹۷۴) ديده مي شود. اين محققان خودسنجيهاي متعددي را در خصوص صفتهايي مانند دوستي، وظيفه شناسي به همراه درجه بنديهاي والدين و همسالان در مورد همين صفتها به دست آوردند. اين آزمودنيها همچنين بر اين باور بوده اند که همساني هر ويژگي را اندازه بگيرند (در برابر تغييرپذيري). بم و آلن فرض کردند که همساني بين موقعيتي را فقط در رفتارهايي مي توان يافت که خود افراد آنها را همسان فرض کرده باشند. اين نتايج تا اندازه زيادي از فرضيه آنها حمايت کردند. همبستگيهاي بين درجه بنديهاي شخصي و ديگران در خصوص آزمودنيهايي با تغييرپذيري کم، بيشتر بود تا در خصوص آزمودنيهايي با تغييري پذيري زياد. براي مثال، ميانگين همبستگي در خصوص “دوستي” براي آزمودنيهايي با تغييرپذيري پايين ۰/۵۷ و براي آزمودنيهايي با تغييرپذيري بالا ۰/۲۷ بود. بم و آلن در اين خصوص چنين نتيجه گرفتند که ” پيش بيني بعضي از افراد در برخي از مواقع” امکان پذير است (ص ۵۱۷)، و اينکه افراد مي توانند همسانيهاي خود را به يک شيوه نسبتاً مستقيم شناسايي کنند. به علاوه، مي توان اين سؤال را مطرح کرد که آيا همساني مي تواند يک صفت عمقي باشد که ارزش بررسيهاي بيشتري را داشته باشد.
ششمين و آخرين انتقاد آن است که مردم تمايل دارند تا درباره ميزاني که رفتار ديگران تحت تأثير صفتهاي بنيادي قرار مي گيرند، اغراق کرده و درباره ميزاني که تحت تأثير عوامل بيروني قرار دارند، کمتر مبالغه کنند. اگرچه يافته هاي پژوهشي (براي مثال، گلدبرگ، a1978؛ نيسبت، کاپوتو(۱۷۵) لگانت(۱۷۶) و مارسک(۱۷۷)،۱۹۷۳) ظاهراً از تفاوتهاي عامل – ناظر که در نظريه اسناد مطرح شده اند، حمايت مي کند (جونز، نيسبت، ۱۹۷۱)، يک تحليل دقيقتر از اين داده ها سؤالهاي جدي تري را درباره نيرومندي و کليت اين نتايج به دست مي دهد. همان طوري که گلدبرگ (a1978) به وضوح اشاره کرده است، علي رغم گرايش شديد آزمودنيها براي استفاده از پاسخ موقعيتي در توصيف خود و پاسخ صفت در توصيف ديگران، ” اين واقعيت که پاسخ موقعيتي نيز يک پاسخ بينابيني، خنثي، متوسط، نامطمئن و مبهم” است (ص ۱۰۲۸)، تفسير اين يافته ها را از آن چيزي که در ابتدا به نظر مي رسيد، مشکل تر مي کند؛ زيرا پاسخ موقعيتي را مي توان به عنوان “ترکيبي از ناهمساني، خنثايي و عدم قطعيت” در نظر گرفت (ص ۱۰۲۷). آخرين کلام در اين زمينه به هيچ وجه به رشته تحرير در نيامده است، ولي امکان دارد به همان اندازه که وقتي منتقدان نظريه صفت اعتقاد داشته اند، براي تفسير نظريه صفت در خصوص صفتها، حمايت وجود نداشته باشد.
به طور خلاصه، يک بررسي نظري و تجربي دقيق از اين شش انتقاد عمده که عليه ديدگاه سرشتي از رفتار آدمي مطرح شده است نشان مي دهد که اين استدلالها ناقص هستند، و در عين حال، در مقايسه با ديدگاههاي طرفداران آنها از قاطعيت کمتري برخودارند. ارزيابي شخصيت به عنوان يک کوشش سالم و شکوفا باقي مانده است و اطلاعات پايه فزاينده اي وجود دارد که از کاربرد تجربي بسياري از ابزارهاي ارزيابي استاندارد حمايت مي کند (اين اطلاعات پايه در ادامه اين کتاب توصيف و تحليل خواهند شد). از ميان ابزارهاي شخصيت موجود، بسياري فاقد ويژگيهاي روان سنجي هستند که براي کاربرد مناسب ضروري مي باشند، و علاوه بر اين، سؤالهاي نظري و روش شناختي مهم و حل نشده اي در اين حوزه وجود دارد؛ اين مسايل و موضوعها نيز به يک شيوه متعادل مورد بحث قرار خواهند گرفت.

تعيين کننده هاي موقعيتي و سرشتي رفتار

ترديد اندکي وجود دارد که منتقدان موقعيتي گرايشهاي دروني در خصوص موضع خود اغراق کنند، ولي به همان ميزان واقعيت دارد که – روان شناسان به خصوص آنهايي که به ارزيابي شخصيت علاقه مند هستند، توجه اندکي را به تعيين کننده هاي موقعيتي رفتار مبذول داشته اند. همان طوري که باورس(۱۷۸) (۱۹۷۳) نتيجه گرفته است: “اگرچه بدون شک واقعيت دارد که رفتار بيشتر از آنکه نظريه صفت تصديق کند وابسته به موقعيت مي باشد… معلوم شده است که موقعيتها عمدتاً وابسته به شخص هستند”. (ص ۳۰۷). باورس اعتقاد داشت که يک ديدگاه تعامل گرا در خصوص رفتار آدمي، ديدگاهي که در آن نه اثرهاي اصلي صفتها و نه موقعيتها براي تبيين رفتار مناسب نيستند، تنها رويکرد کارآمد تلقي مي شود.
باورس (۱۹۷۳) يازده پژوهش چاپ شده را مرور کرد که در آنها امکان ارزيابي اهميتهاي نسبي متغيرهاي شخص و موقعيت در رفتار وابسته مورد مطالعه وجود داشت. او با استفاده از فن تحليل واريانس، توانست واريانس موقعيتها، افراد و تعامل فرد – موقعيت را از يکديگر تفکيک کند. نتيجه گيري او اين بود که اگرچه درصد واريانس ناشي از موقعيتها کمتر از واريانس افراد بود، تعامل افراد و موقعيتها درصد واريانس بالاتري را نسبت به اثر شخص يا موقعيت به تنهايي تبيين مي کرد. به همين ترتيب، مروري در ادبيات پژوهشي که توسط اندلر(۱۷۹) و مگنسون(۱۸۰) (۱۹۷۶) صورت گرفت، نشان داد که رفتار تابعي است از فرايند تعامل مداوم بين فرد و موقعيتهايي که او با آنها روبه رو مي شود.
به طور خلاصه، همزمان با کاهش علاقه نسبت به ديدگاه موقعيتي رفتار، در خصوص ديدگاه تعاملي گرايش فزاينده اي پديد آمد که در آن چنين استدلال شده بود که علل رفتار در تعامل بين شخص و محيط قرار دارد. اندلر و مگنسون (۱۹۷۶) حتي تا ديدگاه عليت دوسويه پيش رفتند. در ديدگاه آنها، نه تنها رويدادها بر رفتار افراد اثر مي گذارند، بلکه شخص نيز عامل فعالي در اثرگذاري بر وقايع محيطي محسوب مي شود.
ديدگاه تعاملي رفتار آدمي يک ديدگاه جديد در روان شناسي نيست. کارهاي اوليه وودورث(۱۹۲۰) و موراي (۱۹۳۸) همان طوري که به وسيله اکهامر(۱۸۱) (۱۹۷۴) و ديگران مورد توجه قرار گرفت، منطبق با اين سنت بودند. با وجود اين، براي ارزيابي و طبقه بندي موقعيتها و محيطها روش شناسي و ابزار مناسبي وجود ندارد. صرفاً حمايت از يک ديدگاه تعاملي کافي نيست؛ بلکه علاوه بر اينکه نظريه بايد به کوششهايي که در اين زمينه به عمل مي آيد جهت دهد، يک روش شناسي مناسب نيز براي تحقق اين ديدگاه ضروري است. بدون داشتن نظريه و روش شناسي، پژوهشهايي که حول محور پيش بيني رفتار آدمي دور مي زند تا اندازه زيادي بر صفتها يا سرشتها متمرکز خواهند بود، يعني، جايي که وجود نظريه و روش شناسي ضروري است.

ساختار شخصيت

همان طوري که در بخش قبلي اشاره شد، گسترش رويکرد تعاملي به مطالعه شخصيت مستلزم وجود يک طبقه بندي مناسب از محيطها و موقعيتهاست که البته ايده آل آن است که با يک مبناي نظري مناسب همراه باشد. همين وضعيت نيز در زمينه خصوصيات شخصيت ضروري است. در اينجا مشکل اصلي اين است که چگونه مي توان همانند کاري که شيمي دانها در خصوص عناصر جدول تناوبي انجام مي دهند، بسياري از صفات و خصوصيات آدمي را به شيوه اي نظامدار، قابل درک و منطقي طبقه بندي کرد. همان طوري که قبلاً توجه کرديم، کارهاي اوليه بر طبق همين الگو انجام شده اند (کتل، ۱۹۵۰، ۱۹۵۷؛ نورمن، ۱۹۶۷) و در خلال ۱۵ سال گذشته علاقه به اين زمينه، مجدداً احيا شده است. با توجه به مطالب فصل ۱، طرحي که امروزه از بيشترين محبوبيت برخوردار است، مدل عاملي مي باشد.
(براي مثال، ديگمن(۱۸۲)، ۱۹۹۰) که در فصل هاي بعدي مورد بحث قرار خواهد گرفت.
مدلهاي ديگري نيز وجود دارند که بايد به آنها توجه کرد. ويگينز (۱۹۸۰، ۱۹۸۲) مدلي را پيشنهاد کرده است که بر اساس آن، صفتهايي که در قطبهاي مخالف هستند رو به روي يکديگر و صفتهاي مشابه در کنار يکديگر قرار مي گيرند. مدل ويگينز در شکل ۱-۲ نشان داده شده است. ويگينز و همکاران وي (به ويگينز و پينکاس(۱۸۳)، ۱۹۹۲ نگاه کنيد) اخيراً اين مدل را با تلفيق ويژگيهاي مدل پنج عاملي کامل کرده اند.
يک رويکرد متفاوت به ساختار شخصيت توسط گلدبرگ و همکاران ارايه شده که ابعادي مانند وسعت و تناسب صفت را به عنوان شيوه هايي براي گسترش مدلهاي ساختاري موجود مطرح کرده است (هامپسون، جان و گلدبرگ، ۱۹۸۶). آنها همچنين يک طرح مرتبه اي را که در آن صفتهاي مختلف در سطوح متفاوتي قرار مي گيرند، معرفي کردند. اگرچه تنها مدل پنج عاملي براي طبقه بندي صفتها و خصوصيات شخصيت باعث رشد و گسترش ابزارهاي اندازه گيري شده است، ساير مدلها نيز سهم مهمي را در درک فزاينده ما نسبت به ساختار شخصيت ايفا مي کنند.
چنانچه فرض شود که علم زمينه اي براي کشف حقيقت مي باشد، پس مسئله اصلي اين موضوع است که چگونه اين خصوصيات شخصيت نظم پيدا مي کنند – يا به عبارت ديگر، چگونه مي توانيم “بلوکهاي ساختماني” طبيعت را بشناسيم. اگر از طرف ديگر، ديدگاه ما از علم اين باشد که دانشمندان سازه هاي تبييني را در مشاهده هاي خودشان از محيط پيرامون تحميل مي کنند تا به کمک آنها پديده هاي معيني را درک کنند و اينکه هيچ “نظم واقعي” در جهان وجود ندارد، آنگاه وظيفه اصلي ما توليد سازه هاي تبييني مفيد و مناسب است. از لحاظ ديدگاه دوم، مشکل اصلي در مطالعه شخصيت گسترش شيوه هاي طبقه بندي يا توصيف ساختار و کارکرد شخصيت است. همان طوري که پيشتر در اين فصل توضيح داده شد، کار کتل (۱۹۵۷، ۱۹۶۵) معرفي دقيق و مستدلي از ديدگاه اول (يعني، کشف حقيقت) بود که در خصوص سازمان صفتهاي شخصيت به کار رفت؛ جورج کلي (۱۹۵۵) يکي از طرفداران پرشور ديدگاه دوم (“خلاق”) بود و مدل پنج عاملي و رويکردهاي ويگينز و گلدبرگ نيز در زمره ديدگاههاي خلاق به شمار مي روند. بايد تأکيد کرد که ديدگاه اکتشافي صرفاً يک ديدگاه صحيح و واحد را در خصوص ساختار شخصيت در نظر مي گيرد. ديدگاه خلاق در اين خصوص اين فرض را مي پذيرد که امکان دارد شيوه هاي نگرش مختلف و حتي کاملاً مفيدي به ساختار شخصيت وجود داشته باشد. از آنجايي که اکثر روان شناسان به طور ضمني و نه آشکار به ديدگاه خلاق متعهد هستند، خواننده احتمالاً در مي يابد که چرا اين همه مفاهيم و انديشه هاي مختلف در خصوص شخصيت، ساختار شخصيت و ارزيابي شخصيت وجود دارد.

مفاهيم و تعاريف رويکرد تجربي

تعاريف شخصيت

مسئله تعريف شخصيت يک مشکل عمده است و در خلال سالها تعاريف مختلفي از شخصيت ارايه شده است. آلپورت (۱۹۳۷) توانست حدود ۵۰ معنا را براي اين اصطلاح مطرح کند. تحليل آلپورت منطبق با تاريخ مفهوم شخصيت بود که با اصطلاح اوليه نقاب آغاز شد. اين اصطلاح به نقاب که ابتدا در نمايشنامه هاي يونان قديم به کار برده مي شد اشاره داشت، و مضامين مختلف آن در زمينه هاي مختلفي مانند الهيات، فلسفه، جامعه شناسي، زبان شناسي و روان شناسي راه يافت.
حتي وقتي موضوع تعريف شخصيت صرفاً از ديدگاه روانشناسي دنبال مي شود، گستره آن بسيار وسيع است. هال و ليندزي (۱۹۷۸) در کتاب خود درباره شخصيت ادعا کردند که “هيچ تعريف واقعي از شخصيت را نمي توان با کليت به کار برد” (ص ۹). دلايل تاريخي و نظري براي اين گستردگي انديشه و فقدان توافق ميان روان شناسان پيچيده و طولاني است و خواننده مي تواند براي يک بحث دقيق درباره اين موضوعها به کتاب مدي (۱۹۸۹) مراجعه کند.
هال و ليندزي (۱۹۷۸) اعتقاد داشتند که شخصيت به بهترين وجهي اين گونه تعريف مي شود: “شخصيت عبارت است از مفاهيم تجربي خاصي که بخشي از نظريه شخصيتي هستند که توسط ناظر به کار برده مي شوند” (ص ۹) . با وجود اين، شاخصهايي که امروزه بر پايه آنها شخصيت را مي توان اندازه گيري کرد، غيرنظري هستند. حتي در سال ۱۹۴۱، آنجل(۱۸۴) دريافته بود که اکثر آزمونهاي شخصيت اندازه گيري عناصري از شخصيت را در بر مي گيرند که تصادفي يا قراردادي هستند مانند رهبري، سلطه گري يا اضطراب. اگرچه اين شاخصها ممکن است کاربرد عملي داشته باشند، ولي آنها در کل باعث پيشرفت ناچيزي در علم شخصيت با به طور خاص تکنولوژي ارزيابي شخصيت مي شوند. حتي امروزه صرفاً معدودي از پرسشنامه هاي شخصيت وجود دارد که دليل بنيادي انتخاب مقياسهاي آنها مورد بحث و گفتگو باشد. مهمترين عامل در رشد و گسترش مقياسها ظاهراً سابقه تاريخي آنهاست. موارد استثنايي معدودي که در اين زمينه وجود دارد شامل بعضي از مقياسهايي است که قبلاً بدانها اشاره شد. بعضي از اين مقياسها توسط گاف (۱۹۷۵، ۱۹۸۷) و کتل (۱۹۵۰، ۱۹۵۷) تهيه و تنظيم شدند. در اين مقياسها کوشش شده بود تا از زبان طبيعي توصيف شخصيت به عنوان مبنا استفاده شود؛ براي مثال نشانگر تيپ مايرز – بريگز (بريگز و ماير، ۱۹۴۳) که بر مبناي تيپ شناسي کارل، ج. يونگ و آزمونهاي جديدتري که بر مبناي پنج عامل عمده شخصيت ساخته شده بودند.
به دليل فقدان يکپارچگي در نظريه و ارزيابي شخصيت، ارايه توصيفي از شخصيت که به طور مناسبي تمام عناصر گوناگون و متضاد موجود در اين حوزه پيچيده و دشوار از علم را در بر گيرد، مشکل است. بهترين تعريفي که در اينجا مي توان ارايه کرد، تعريفي است که نظر اکثر روان شناسان را در خصوص تقدم کاربرد بر نظريه نشان مي دهد؛ يعني، شخصيت انتزاعي از آن دسته از خصوصيات پايدار شخصي است که براي رفتار بين فردي او اهميت زيادي دارد. در کاربرد اين تعريف، ما همچنين متأثر از تأکيد آلپورت (۱۹۳۷) هستيم که شخصيت دقيقاً همان چيزي است که فرد واقعاً هست؛ يعني، شخصيت شامل عميق ترين و نوعي ترين خصوصيات فرد است. در کاربرد مفهوم شخصيت، ما بايد بر آن دسته از تفاوتهاي فردي که اهميت زيادي را در ارتباطهاي متقابل روزانه انسانها با يکديگر دارند، تأکيد نماييم. تنها با شناخت و تأکيد بر اين عوامل مي توانيم تعاملهاي صفت – موقعيت را شناسايي کنيم. اين شناسايي به ما امکان مي دهد که در مقايسه با پيش بيني هاي اثرات جداگانه صفتها يا موقعيتها، پيش بيني هاي افتراقي معتبرتري را به دست آوريم.
تمام تعاريف شخصيت سؤالهاي بسياري را مطرح مي کنند و تعريف ما نيز از اين قضيه مستثني نيست. عوامل پيشايند اين خصوصيات پايدار کدام اند؟ اين عوامل تا چه اندازه ارثي هستند، به چه ميزان در دوران کودکي ياد گرفته مي شوند يا در بزرگسالي رشد مي يابند؟ تحت چه شرايطي و تا چه ميزان تغيير مي کنند؟ اين سؤالها و سؤالهاي مربوط ديگر ما را بيشتر با بحث شخصيت آشنا مي کنند؛ در واقع، پيرامون همين سؤالهاست که تفاوتهاي اصلي بين نظريه هاي شخصيت ظاهر مي شود. اين مسايل تا اندازه زيادي مورد توجه اکثر نظريه پردازان معاصر شخصيت است (براي يک بحث روشن و خواندني به پروين(۱۸۵)، ۱۹۸۹ نگاه کنيد) که البته هر کدام از آنها ديدگاه متفاوتي را اتخاذ کرده اند. با وجود اين، از لحاظ ديدگاه ارزيابي شخصيت، ضرورتي ندارد که به آنها مستقيماً اشاره کنيم. اين موضوع را مي توان با حداقل توجه به نظريه شخصيت مورد پيگيري قرار داد.

نظريه و ارزيابي شخصيت

اگرچه داشتن يک زبان مفهومي جهان شمول و منسجم براي توصيف شخصيت مفيد است، اما چنين چيزي وجود ندارد. همان طوري که در بحث پيشين ساختار شخصيت نشان داده شد، اختلاف نظر زيادي در اين زمينه وجود دارد. هر کدام از نظريه پردازان اصلي شخصيت کوشيده اند تا نظام مفهومي خود را که معمولاً با نظامهاي ديگر هيچ هماهنگي ندارد يا هماهنگي اندکي دارد، گسترش دهند. اکثر رويکردهاي موجود به ارزيابي شخصيت از لحاظ نظري خنثي بوده اند، ولي توصيفهاي شخصيتي که در هر رويکرد به کار گرفته شده است، زبان يکي از اين نظريه ها را مورد استفاده قرار داده اند. براي مثال، طرفداران فرويدي بر اين باورند که تفاوتهاي شخصيت از تفاوتهاي فردي ناشي از انرژي رواني موجود (زيست مايه) يا از روشهاي استفاده اين انرژي ريشه مي گيرد. مفاهيمي مانند خود، فراخود، و تعارض اديپي به مکانيزمها و فرايندهاي مربوط به اين جريان انرژي اشاره دارند. بنابراين، تبيين رفتار فرد بر اساس يک خود قوي يا نوعي کوش حل نشده اديپي، در واقع نوعي به کارگيري زبان نظريه شخصيت فرويد است. بر اساس يک زبان ديگر، نظريه شخصيت “صفت و تيپ”، شخصيت به عنوان آميزه ساده اي از خصوصيات جداگانه توصيف مي شود. متخصصي که از اين زبان استفاده مي کند امکان دارد چنين اظهار نظر کند که فرد مورد نظر بسيار متخاصم بوده يا خصوصيات سلطه گري زيادي داشته و يا بسيار برون گرا بوده است. به عنوان راه حل ديگر، چنانچه زبان نظريه يادگيري رفتاري به کار برده شود، امکان دارد که فرد مورد نظر به صورت زير توصيف شود: تميز مناسب را ياد نگرفته و يا مطابق با تاريخچه معيني از تقويت عمل کرده است.
مجدداً تکرار مي کنيم که توصيفهاي شخصيت برگرفته از روشهاي ارزيابي اغلب در قالب زبان يکي از نظريه هاي شخصيت قرار مي گيرند. با وجود اين، خوانندگان نبايد اشتباهاً اين اعتقاد را پيدا کنند که ارزيابي اصولاً بايد مبتني بر ملاحظه هاي نظري دقيق باشند. معدودي از روشهاي اصلي ارزيابي شخصيت داراي مبناي نظري هستند، ولي اکثر آنها از لحاظ نظري خنثي و بي طرف هستند و زبان روشهاي ارزيابي عمدتاً بر مبناي پذيرش نظري سازنده آزمون انتخاب مي شود تا اينکه چون روش ارزيابي مورد نظر مستقيماً تحت تأثير قرار دارد يا حداقل فرضهاي آن را برآورده مي کند. در اغلب موارد مفاهيمي که در يک روش به کار مي روند، جانشين مفاهيم ديگري مي شوند که در يک زبان نظري ديگر به کار برده شده اند، بدون اينکه تفاوت مهمي در روشهاي مورد استفاده يا سطح درک آنها وجود داشته باشد.
کدام نظريه بهترين زبان را براي توصيف شخصيت ارايه مي کند؟ هيچ قاعده ساده اي براي ارزيابي شايستگيهاي نسبي مجموعه مفاهيم موجود شخصيت و يقيناً هم هيچ چيزي که نظريه پردازان در خصوص آنها توافق داشته باشند، وجود ندارد. هال و ليندزي (۱۹۷۸، فصل ۱) اظهار نظر کرده اند که آزمون اصلي کاربرد يک نظريه، به ميزان پژوهشهايي است که نظريه به دست مي دهد. با توجه به استفاده از نظريه به عنوان يک ملاک، ماهيت غيرنظري روشهاي ارزيابي شخصت منعکس کننده فاصله طولاني و مداوم حوزه هاي ارزيابي و نظريه شخصيت هستند.

رويکردهاي نظري به ارزيابي شخصيت

در اينجا مي توان رويکرد نظري به ارزيابي باليني را مورد توجه قرار داد. با توجه به اهداف اين بحث، ما اين موضوع را که روان شناس کدام روش ارزيابي را بر مي گزيند و اينکه چگونه اطلاعات حاصل از اين روشها را جمع آوري، تحليل و تلفيق مي کند، ناديده مي گيريم. ما در اينجا به طور ساده توجه مي کنيم که اطلاعات مورد بررسي قرار مي گيرند و توصيفي از شخصيت فرد توسط روان شناس ارايه مي شود و به زبان يکي از نظريه هاي خاص شخصيت در مي آيد. براي مثال، فرض کنيد که فرد مورد توجه براي روان درماني به منظور ارزيابي شخصيت به يکي از روان شناسان طرفدار فرويد ارجاع شده است. پس از اتمام مراحل ارزيابي باليني شخصيت، روان شناس گزارشي را تنظيم مي کند که در آن اين نتيجه آمده است: “بيمار داراي يک تعارض اديپي حل نشده است”. اين روان شناس بعداً همچنين توصيه مي کند که اين بيمار بايد توسط يک درمانگر مرد مقتدر به منظور ايجاد بهترين شرايط براي حل اين تعارض تحت درمان قرار گيرد. کاملاً آشکار است که اين نتيجه گيري روان شناس که بيمار بايد توسط يک درمانگر مرد مقتدر درمان شود، مستقيماً از داده هاي ارزيابي به دست نيامده، بلکه از ملاحظه هاي نظري روان شناس ريشه گرفته است. اين فرايند را مي توان به صورت زير نشان داد:
اطلاعات حاصل از روش هاي ارزيابي —-> توصيف شخصيت —-> نظريه شخصيت —-> تصميم گيري درباره بيمار
براي اينکه اين تصميم گيري درباره بيمار مفيد باشد، بايد سه شرط را در نظر داشت: الف) تفسير روان شناس در خصوص داده هاي ارزيابي بايد در قالب نظريه شخصيت خاصي که به کار گرفته شده است، درست باشد؛ ب) شناخت روان شناس از اين نظريه بايد درست باشد تا نهايتاً تصميمي که وي مي گيرد با مقتضيات نظريه هماهنگي داشته باشد؛ ج) خود نظريه بايد نظريه اي مفيد باشد. چنانچه حال بيمار در جريان درمان با يک درمانگر مرد مقتدر بدتر شود، روان شناس تا اندازه اي در درک علت اين امر به علت استنباطهاي زيادي که باعث تصميم نهايي شده است، سرگردان خواهد شد. در اينجا ممکن است هر کدام از اين سه شرط يا ترکيبي از آنها رعايت نشده باشد. يا علت اين امر ممکن است به عدم تبحر درمانگر، تغييرات نامطلوب موجود در شرايط زندگي واقعي بيمار يا بعضي از موارد ديگر برگردد.
از طرف ديگر، فرض کنيد که حال بيمار در جريان درمان بهبود يابد. علت اين امر را به چه چيز مي توان نسبت داد؟ موفقيت در خصوص يک فرد، اعتباري به اين زنجيره از استنباطها نمي بخشد؛ به يک علت، همين عوامل نامربوط که قبلاً به آنها اشاره شد (شرايط مطلوب زندگي واقعي بيمار يا تبحر زياد درمانگر) ممکن است عوامل تأثيرگذار اصلي بوده باشند. موفقيتي که به وسيله چندين درمانگر مذکر مقتدر با چندين بيمار مشابه به دست آمده باشد، ما را تا اندازه اي به سمت اعتبار نسبي و نه کامل اين روش درمان سوق مي دهد و دليل اين امر آن است که اين استنباطها ممکن است اين خطاهاي درماني را جبران کرده باشند. اعتبار اين رويکرد در زمينه ارزيابي فردي را نمي توان به طور مناسبي با مشاهده نتايج تصميم گيريهاي به عمل آمده تعيين کرد، بلکه اين اعتبار بايد از طريق بررسي مرحله به مرحله دقيق اين استنباطها به دست آيد. به عبارت ديگر، اعتباريابي فن ارزيابي تا اندازه زيادي به اعتبار نظريه شخصيت خاصي که به کار رفته است، بستگي دارد.

مقايسه رويکردهاي نظري و تجربي

براي مقايسه مراحلي که در رويکرد نظري يا استنباطي در مقايسه با مراحلي که در رويکرد تجربي به کار گرفته مي شوند، فرض کنيد که روان شناس بر اساس پژوهشهاي تجربي گزارش شده قبلي مي داند که بيماراني که با پاسخهاي معيني در يک ابزار ارزيابي خاص در کار با درمانگران مرد مقتدر بهبودي سريعتري پيدا مي کنند تا با درمانگران زن. روان شناس هنگامي که با مسئله تعيين جنسيت درمانگر براي بيمار احتمالي رو به رو مي شود، اين ابزار ارزيابي را به کار مي برد، پاسخهاي بيمار را با يافته هاي پژوهشي تجربي مقايسه مي کند و بر اساس آن، تصميم مي گيرد که جنسيت درمانگر مرد باشد يا زن. با توجه به وضعيت فعلي نظريه شخصيت، متخصص باليني احتمالاً تصميم درستي را اتخاذ خواهد کرد، البته اگر رويکرد تجربي را به جاي رويکرد نظري مورد استفاده قرار دهد. در رويکرد تجربي مراحل و استنباطهاي کمتري بين داده ها و تصميم گيري وجود دارد که اين خود احتمال خطا را کاهش مي دهد و در مقام مقايسه، بررسي مجدد صحت ارتباطهاي گزارش شده قبلي نيز ساده تر است.
مي توان استدلال کرد که رويکرد تجربي روي هم رفته دقيقاً ارزيابي شخصيت نيست. در اينجا مرحله استنباطي نسبت دادن برخي ويژگيهاي پايدار زيربنايي به آزمودني که در مورد شخصيت وي قضاوت صورت مي گيرد، به يک معني ناديده گرفته شده است. با وجود اين، فرايندهاي تجربي به طور سنتي به طور تنگاتنگي با ارزيابي شخصيت ارتباط داشته اند، به ويژه در سايه تعيين اعتبار آزمونهاي شخصيت (به فصل هفتم نگاه کنيد) که بايد آنها را به عنوان بخش زيادي از اين حوزه در نظر گرفت.
مي توان به طور معقولي اين سؤال را مطرح کرد که کدام رويکرد – نظري يا تجربي – به طور کلي جهت کاربرد عملي بهتر است. پاسخ ساده اي براي اين سؤال وجود ندارد. از يک طرف، نظريه هاي موجود شخصيت به اندازه کافي صريح نيستند تا برتري خود را در پيش بيني از طريق رويکردهاي نظري نشان دهند. از طرف ديگر، اين رويکرد بيشتر در جهت پيشرفت نهايي اين حوزه عمل مي کند، به طوري که گسترش آن، چنانچه روشهاي تجربي همواره در مرحله عمل مورد توجه قرار گيرند، کُند خواهد شد.
در اصل، تهيه و تدوين يک ابزار ارزيابي به طور مستقيم بر اساس نظريه شخصيت امکان پذير است. بنابراين، پاسخهاي فرد بلافاصله در زمينه نظريه معنا مي يابند و هيچ فعاليت استبناطي ديگري توسط متخصص ضرورت ندارد. بدين ترتيب، “توصيف شخصيت” در تصوير صفحه ۵۱ حذف خواهد شد. ابزارهايي که به وضوح و به روشني بر مبناي نظريه استوارند عبارت اند از: آزمون تصاوير بلاکي (بلوم، ۱۹۴۹، ۱۹۵۰) و پرسشنامه مکانيزمهاي دفاعي (گليزر(۱۸۶) و ايهيليويچ(۱۸۷)، ۱۹۶۹؛ ايهيليويچ و گليزر، ۱۹۸۶). اگرچه اين رويکردها از لحاظ علمي پيچيده هستند و قابليت زيادي را براي گسترش اطلاعات پايه درباره شخصيت به دست مي دهند، بايد اذعان کرد که نظريه پردازي شخصيت به اندازه کافي پيشرفت نکرده است تا در نتيجه بتوان آن را در زمان کنوني نيز سودمند دانست.

روشهاي ارزيابي شخصيت

ارزيابي شخصيت به فرايند جمع آوري و سازمان بندي اطلاعاتي درباره يک فرد ديگر اشاره مي کند و انتظار مي رود که اين اطلاعات به درک بهتري درباره وي منجر شود. شناخت شخصيت يک فرد ديگر معمولاً شامل پيش بيني هاي چندي درباره رفتار آتي آن شخص است. از ميان پيش بيني هاي احتمالي مي توان به احتمال موفقيت شغلي در زمينه هاي مختلف، پاسخ احتمالي به انواع مختلف درمانهاي رواني يا احتمال بروز رفتارهاي نامطلوب اجتماعي اشاره کرد. وظيفه روان شناسان کارآزموده اغلب به تصميم گيريهاي متعدد – بر مبناي ارزيابيهاي به عمل آمده از شخصيت افراد – درباره ديگران مربوط مي شود.
با وجود اين، همه ما همواره به طور پيوسته سرگرم جمع آوري اطلاعات غيرنظامدار درباره رفتار مردم پيرامون خود هستيم و هميشه و البته نه با آگاهي کامل، بر اساس مشاهده هاي خود، استنباطهايي را درباره خصوصيات شخصيت آنها به عمل مي آوريم. عبارتهايي نظير “من او را بخوبي مي شناسم”، “من او را مدت زيادي است که مي شناسم، ولي به طور کلي از او چيزي نمي دانم” شيوه هايي را نشان مي دهند که با استفاده از آنها شخصيت ديگري را توصيف مي کنيم. مطالعه اين فرايندهاي غيررسمي جمع آوري داده ها و شيوه هايي که اطلاعات را سازمان مي دهيم و تحليل مي کنيم، يک کوشش جذاب و جالب است. بدين ترتيب، چگونه مي توان شخصيت فرد ديگري را شناخت؟ آيا از اين لحاظ بعضي افراد کارآمدتر از بقيه هستند؟ بر چه اساسي مي توان چنين قضاوتي را به عمل آورد؟ در اين خصوص، کدام فرايندهاي رواني دخالت دارند؟ اين سوالها در فصل ۱ با توجه به چهارچوب نظريه اسناد آورده، و امروزه تحت عنوان ادراک اجتماعي طبقه بندي شده اند (براي مثال، زبروويتز(۱۸۸)، ۱۹۹۰).
فرايندهاي غيررسمي يا شهودي که توسط آنها مي توان ديگران را شناخت و درک کرد، به فرايندهايي شباهت دارند که توسط روان درمانگر جهت شناخت بيمار به کار برده مي شود. اين رويکرد غيررسمي با يک زمان طولاني و فقدان هرگونه روش خاص در خصوص جمع آوري و تحليل داده ها مشخص مي شود. از مشاهده کنندگان انتظار مي رود تا وظيفه شناخت ديگران را به يک صورت غيرمشخص و غيررسمي انجام دهند.
اگرچه اين رويکرد غيررسمي و شهودي جالب است، در فصلهاي ديگر بحثي از آن به ميان نمي آيد. ما عمدتاً به روشهاي نظامدار و رسمي ارزيابي – يعني، روشهايي که توسط روان شناسان کارآزموده به نقش کارشناس ارزيابي شخصيت به کار مي روند- علاقه مند هستيم. علاوه بر اين، ما همچنين بر موقعيتهايي تأکيد خواهيم کرد که در آنها روان شناس يا فرد متخصص از ابزارهاي ارزيابي استاندارد به شيوه اي نظامدار در موقعيت ارزيابي استفاده مي کند. علاوه بر اين موارد، روش مصاحبه به عنوان يک فن ارزيابي شخصيت غيراستاندارد، ولي به عنوان يک روش ارزيابي اصلي در حال حاضر، به اختصار مورد توجه قرار خواهد گرفت.
چگونه مي توان ابزارهاي ارزيابي استاندارد را طبقه بندي کرد؟ سه گروه از اين ابزارها را مي توان مشخص کرد. اولين گروه شامل ابزارهايي هستند که معمولاً تحت عنوان آزمونهاي شخصيت گرد مي آيند. بحث درباره آزمونهاي شخصيت، چه پرسشنامه و چه فنون فرافکن، و نيز موضوعهاي زيادي در خصوص کاربرد و تفسير آنها، بخش عمده اين کتاب را در بر مي گيرد. دومين گروه از اين روشها، مدل موقعيتهاي واقعي زندگي يا زندگي واقعي را شامل مي شود که در آنها، مي توان رفتار مورد نظر را مستقيماً مشاهده کرد. براي مثال، ابزار ارزيابي تحمل استرس آزمودني شامل يک موقعيت ساخت يافته و استاندارد است که در آنها از فرد انتظار مي رود تا تحت شرايط استرس تصنعي عمل کند. اين موقعيت به طور طبيعي به گونه اي ترتيب داده مي شد که رفتار را بتوان به طور مستقيم بدون اطلاع فرد از چيزي که رخ مي دهد، مشاهده کرد. اين روش ارزيابي از طريق کاربرد مشاهده رفتاري در فصل ۵ مورد بحث قرار گرفته است. در سومين گروه ابزارها، اطلاعات واقعي خاص درباره وضعيت کنوني و تاريخ گذشته فرد، نوع اطلاعاتي که بر اساس داده هاي حاصل از شرح حال نگاري يا مصاحبه ساخت يافته دقيق به کار گرفته مي شود. اين روش داده هاي شرح حال نگاري که به طور گسترده اي در انتخاب کارکنان (در صنعت) به کار مي رود، در فصل ۶ مورد بحث قرار گرفته است.
بعضي از روان شناسان احساس مي کنند که آزمونهاي شخصيت معيني نظير فنون فرافکن را مي توان به طور مناسبي به عنوان موقعيتهاي استاندارد جهت فراخواني يک نمونه رفتار در نظر گرفت. آنها فرض مي کنند که موقعيت آزمون فرافکن يک مدل استاندارد را در خصوص تعامل بين فردي با مقتضيات مبهم نشان مي دهد و اينکه کل موقعيت – مواد آزمونهاي فرافکن (مانند لکه هاي جوهر يا تصاوير) همراه با آزماينده، دستورالعمل آزمون و محيط بلادرنگ – ابزار ارزيابي را تشکيل مي دهد. اين رويکرد براي تحليل و شناخت آزمونهاي فرافکن و سهم آنها در ارزيابي شخصيت مفيد است؛ با وجود اين، ما رويکرد ساده تر و سنتي تري را در خصوص طبقه بندي فنون فرافکن و ساير آزمونهاي شخصيت در نظر گرفته ايم.

انتخاب روشهاي ارزيابي

چگونه روان شناس تصميم مي گيرد چه ابزاري را در يک موقعيت ارزيابي خاص به کار ببرد؟ اين روان شناس به منظور ارايه اطلاعاتي درباره فرد مورد نظر، به طور سنتي روش مصاحبه، آزمون، شرح حال نگاري و ساير داده هاي موردي مانند درجه بنديهاي سرپرستان يا گزارشهاي مدرسه و ابزارهاي ارزيابي ديگر را به کار مي برد. اگرچه مراحل مربوط به ارزيابي باليني طبيعي در مقايسه با روش ارزيابي شهودي غيررسمي سازمان يافته تر است، هنوز تغييرپذيري زيادي در ميان روان شناسان از لحاظ جمع آوري و تحليل داده ها وجود دارد. هيچ روش استانداردي جهت جمع آوري داده ها که روان شناسان بتوانند به طور همگاني از آن استفاده کنند، وجود ندارد. ابزارهاي ارزيابي که به وسيله يک روان شناس انتخاب مي شوند، تابعي از آموزش و تجربه، علايق فردي و آشنايي با ادبيات پژوهشي کنوني هستند.
يک مشکل هميشگي در انتخاب روشهاي ارزيابي شامل اتخاذ تصميم بين آزمونهاي شخصيت رسمي و روشهاي شهودي غيررسمي است. اگرچه اين مشکل معمولاً مد نظر نيست، به خاطر اهداف اين بحث مي توان فرض کرد که نتايج نهايي اين دو روش از لحاظ تطبيقي مفيد خواهند بود؛ يعني، هر دو روش پيش بيني هاي کاملاً درستي را به دست خواهند داد.
در انتخاب بين اين روشها، عامل زمان، يک عامل مهم و در خور توجه است. در اين خصوص، ممکن است اتخاذ تصميم درباره بيمار تا فردا ظهر ضروري باشد، زيرا او قصد دارد که در جلسه دادگاه شرکت کند يا قرار است که از بيمارستان مرخص شود. در اين مرحله، به کارگيري يک روش شهودي غيررسمي طولاني مصلحت نخواهد بود. با وجود اين، چنانچه بيمار قبلاً چند ماه تحت روان درماني قرار گرفته باشد، درمانگر به سرعت مي تواند يک ارزيابي شهودي را ارايه دهد.
عوامل اقتصادي نيز بايد در اتخاذ تصميم درباره اينکه کدام روش را مي توان به کار برد، مورد توجه قرار گيرند. اينکه براي يک مدت طولاني يک ارزياب غيررسمي فردي را مورد بررسي قرار دهد، هزينه زيادي را در بر خواهد داشت و به خاطر خود ارزيابي اين عمل به ندرت صورت مي گيرد. با وجود اين، چنانچه فرد مورد نظر يک بيمار بستري در سطح بالاي بيمارستان باشد، ممکن است که وظيفه عادي کارکنان بيمارستان جمع آوري داده هاي غيررسمي مورد نياز براي اين ارزيابي باشد. موقعيت ديگري که در آن ارزيابي شهودي تا اندازه زيادي گران تمام خواهد شد، سرند کردن تعداد زيادي از افراد، مثلاً، براي نيروهاي داوطلب نظامي، است. فنون ارزيابي استاندارد که مي توان آنها را براي تعداد زيادي از افراد به طور همزمان در يک مدت کوتاه اجرا کرد، از يک مزيت اقتصادي آشکار برخوردارند.
بنابراين، انتخابي که از بين روشهاي ارزيابي صورت مي گيرد، تحت تأثير کارايي عملي آنها قرار دارد. با توجه به اين موضوع، يک عامل مهم اغلب به دسترس پذيري شخص يا اشخاصي مربوط مي شود که مي توانند انواع مشاهده هاي لازم را براي يک ارزيابي شهودي غيررسمي در خلال يک دوره طولاني از زمان انجام دهند. چنانچه ارزيابان کارآزموده اي از اين نوع در دسترس باشند، آنها بايد مورد استفاده قرار گيرند. مي توان اين نتيجه را به شکل ديگري نيز بيان کرد؛ و آن اين است که تصميم در اين باره که کدام روش ارزيابي را بايد به کار برد بايد نهايتاً با توجه به منفعت يا زيان نسبي اعمال مختلف ديگر اتخاذ شود.
امکان دارد مواردي وجود داشته باشد که کاربرد هر روش ارزيابي در کل قابل توجيه نباشد. با توجه به تمام عوامل، چنانچه زيانها (از لحاظ زمان، هزينه، پرخاشگري زياد بيمار، کاهش روحيه اخلاقي کارکنان) بيشتر از نتايج مثبت (اطلاعات ديگر مربوط به فرد، افزايش احتمال مربوط به پيش بيني يا تصميم گيري درست) باشد، آنگاه بهتر است که هيچ روش ارزيابي به کار نرود. متأسفانه، پژوهشهاي نظامدار اندکي درباره نتايج فنون ارزيابي انجام شده است. همچنين، بسياري از بيمارستانهاي رواني، کلينيکها، صنايع و مدارس با داشتن اطلاعات اندک يا علاقه ناچيزي که به کارآمدي اين روشها داشته اند به طور عادي در خلال سالهاي متمادي از روشهاي ارزيابي يکساني سود جسته اند. چنانچه نوعي ارزشيابي تجربي از کارآمدي آنها بر اساس مدت زماني که عملاً توسط روان شناسان باليني در ارزيابي باليني معمولي سنتي صرف مي شود، انجام گيرد، بخش زيادي از اين فعاليت احتمالاً بايد کنار گذاشته شود.

آزمونهاي شخصيت و توانايي

همان طوري که قبلاً نشان داده شد، تأکيد عمده اين کتاب، ارزيابي شخصيت از طريق ابزارهاي ارزيابي استاندارد است که معمولاً آزمونهاي شخصيت نام دارند. اصطلاح کلي تر آزمونهاي رواني علاوه بر ابزارهاي ارزيابي شخصيت شامل آرايه گسترده اي از ابزارها براي اندازه گيري تواناييهاست.
چگونه مي توان بين آزمونهاي شخصيت و توانايي تمايز قايل شد؟ بعضي از خصوصيات يک فرد که معمولاً به عنوان صفتهاي شخصيت تلقي مي شوند نيز گاهي به عنوان تواناييها در نظر گرفته مي شوند (به ويژه هنگامي که تعاملهاي بين فردي مطرح هستند). براي مثال، آيا رهبري و قدرت قانع کنندگي در زمره عوامل شخصيت هستند يا توانايي؟ هر گونه تمايزي بين اين نوع زمينه تا اندازه زيادي قراردادي است. از لحاظ سنتي، اصطلاح آزمونهاي توانايي براي مشخص کردن ابزارهايي به کار برده شده است که مهارتها يا پيشرفت را در زمينه هاي شناختي، عقلي و حرکتي مورد بررسي قرار مي دهند. به عنوان يک راه حل جايگزين، کرونباخ (۱۹۸۴) اصطلاح آزمونهاي حداکثر عملکرد را مطرح کرد، اصطلاحي که مفاهيم زير را در بر دارد: الف) از افراد انتظار مي رود تا جايي که امکان دارد عملي را انجام دهد؛ و ب) پاسخهاي درست و غلط خاصي براي سؤالهاي آزمون وجود دارد. کرونباخ همچنين اعتقاد داشت که آزمونهاي شخصيت را به نحو بهتري مي توان به عنوان آزمونها يا ابزارهاي عملکرد نوعي در نظر گرفت که شيوه هاي نوعي پاسخدهي فرد را شناسايي مي کنند (در جايي که هيچ پاسخ “درست” خاصي وجود ندارد). قراردادي بودن اين تمايز را نمي توان از طريق توصيه هاي کرونباخ ناديده گرفت، ولي نوع تفاوتهاي فردي خاصي که در اين دو طبقه وجود دارد، مشخص تر مي شوند.
يکي از دلايل بحث و طرح آزمونهاي توانايي در کتاب حاضر اين است که روشها و فنون مورد استفاده در آزمون توانايي مدلهاي مهمي را در خصوص گسترش آزمونهاي شخصيت به دست مي دهند. با وجود اين، درجه موفقيتي که آزمونهاي توانايي پيدا کرده اند هنوز در حوزه ارزيابي شخصيت تحقق نيافته است. اگرچه پيش بيني هاي مربوط به موقعيتهاي واقعي زندگي که دقيقاً بر اساس آزمونهاي توانايي ارايه شده اند مي توانند کاملاً مناسب باشند، همين وضعيت را نمي توان در خصوص آزمونهاي شخصيت صادق دانست. بعضي از دلايل مربوط به اين تفاوت در فقدان مفاهيم شخصيت قابل قبول قرار دارد؛ دلايل ديگر به سؤالهاي بنيادي در اين زمينه مربوط مي شود که منظور از واژه “اندازه گيري” چيست. با وجود اين، آزمونهاي شخصيت که بر اساس روشهاي آزمون توانايي ساخته شده اند، احتمالاً اکنون به بالاترين درجه پالايش رسيده اند. بنابراين، پيشرفتهاي بيشتر در ارزيابي شخصيت احتمالاً از رويکردهاي جديد به مسئله ناشي مي شوند تا از پالايشهاي بيشتر روشهاي سنتي.

خلاصه

روان شناسان به دو دليل به ارزيابي شخصيت مي پردازند که به دو موضوع کلي زيربنايي اين حوزه مربوط مي شوند: الف) ارزيابي باليني افراد و ب) گسترش دانش مربوط به رفتار آدمي از طريق پژوهش و نظريه. در ارزيابي باليني، ساده ترين رويکرد پيش بيني مبتني بر روابط تجربي معلوم بين نتايج ارزيابي و رفتار مورد پيش بيني است. يکي از معايب اين روش آن است که شناخت اندکي را در خصوص فرايندهاي مورد نظر به دست مي دهد. يکي از فرضهاي تمام روشهاي ارزيابي شخصيت سنتي آن است که رفتار بين فردي شخص مورد نظر در خلال زمان و در موقعيتهاي مختلف داراي همساني و ثبات است. اين فرض در رويکردهاي نظري به شخصيت از طريق نظريه يادگيري و رفتارگرايي مورد ترديد قرار گرفته است که در آن براي تعيين علت رفتار در هر زمان، بر شرايط محيطي تأکيد مي شود.
يک روش رايج در پيش بيني شخصيت، الف) ارايه توصيفي از آن از طريق تعميم روابط تجربي معلوم، و ب) پيش بيني هايي بر مبناي توصيف است. از اين رويکرد گاهي تحت عنوان رويکرد “نظري” ياد مي شود، ولي اصطلاح نظريه در کتاب حاضر براي روشهاي دقيق تري که مجموعه اي از قوانين وابسته به يکديگر را در بر مي گيرد در نظر گرفته شده است. يکي از مشکلات جدي در خصوص پيش بيني بر اساس يک توصيف کلي شخصيت اين است که روابط تجربي معلوم غالباً فراتر از حوزه کاربردپذيري خود تعميم مي يابند.
اختلاف نظر زيادي در خصوص اين موضوع وجود دارد که آيا شخصيت بيشتر تحت تأثير صفتها يا سرشتهاست و يا تحت تأثير عوامل موقعيتي. منتقدان ديدگاه صفت به دشواري در به دست آوردن شواهد مستقلي در خصوص وجود صفتها، کاربرد محدود آنها براي اهداف پيش بيني، قدرت پيش بيني ناچيز آنها و مسايل ديگر اشاره مي کنند. در يک ديدگاه منطقي ظاهراً اين نکته مطرح مي شود که رفتار تا اندازه زيادي هم توسط موقعيتها و هم توسط سرشتها تعيين مي شود و اينکه علل رفتار احتمالاً در تعامل بين شخص و محيط قرار دارد. علاوه بر اين، مطرح شده است که هر کدام از اين عوامل به طور فعال و به يک شيوه متقابل بر ديگري اثر مي گذارند.
محققان کوشيده اند تا از طريق شناخت و تحليل هزاران واژه صفتي که در زبان انگليسي وجود دارد، ساختار شخصيت را در فرهنگ ما مورد بررسي قرار دهند. در خصوص ساختار شخصيت دو ديدگاه وجود دارد: الف) يک ساختار “واقعي” وجود دارد و احتمالاً شناخته خواهد شد، و ب) به منظور کوششي جهت شناخت بهتر، ساختارهاي زيادي بر رفتار طبيعي آدمي مورد بررسي قرار مي گيرند. طرحهايي در خصوص ساختار شخصيت مدل پنج عاملي شخصيت، مدل چند بعدي دايره اي و مدلهاي مرتبه اي پيچيده را شامل مي شوند. تعريفي از واژه شخصيت که مورد قبول همگان باشد، وجود ندارد؛ در اين کتاب، ما يک تعريف غيرنظري و عملي از شخصيت را مد نظر قرار داده ايم: شخصيت شامل آن دسته از خصوصيات پايدار شخص است که براي رفتار بين فردي وي از اهميت زيادي برخوردار هستند. توصيفهاي شخصيتي که از روشهاي ارزيابي به دست آمده اند معمولاً به زبان يکي از نظريه هاي شخصيت بيان مي شوند، ولي اين موضوع به اين معنا نيست که ارزيابي بر مبناي نظريه قرار دارد. در حقيقت، علم شخصيت هنوز به اندازه کافي تحول نيافته است تا امکان يک رويکرد نظري واقعي را به ارزيابي شخصيت فراهم نمايد.
روشهاي مختلف چندي در حوزه ارزيابي شخصيت به کار رفته اند: روشهاي غيررسمي و شهودي، مصاحبه، روشهاي استاندارد رسمي، داده هاي شرح حال نگاري و نمونه هاي رفتار. قسمت اعظم اين کتاب به روشهاي ارزيابي استاندارد اختصاص داده شده است. و انتخاب بين روشهاي ارزيابي جهت استفاده در هر موقعيت معين به عوامل اقتصادي، زمان موجود، و ساير جنبه هاي کارايي بستگي دارد.
در گسترش روشهاي ارزيابي شخصيت، روشهاي متداول ارزيابي مهارتها و تواناييها به طور کلي به عنوان مدل به کار رفته اند. با وجود اين، به نظر مي رسد که روشهاي ارزيابي شخصيت که بر مبناي اين مدلها قرار دارند، اکنون به حداکثر درجه پالايش خود رسيده اند و تغيير و تحولات بعدي از رويکردهاي جديد ريشه خواهند گرفت.

 

نويسنده:ریچارد آی . لانیون و فلئونارد دی
ترجمه:سیامک نقشبندی

پي نوشت:

۱۵۹- Peak
۱۶۰- Loeviger
۱۶۱- Marx
۱۶۲- Hillix
۱۶۳- Cronbach
۱۶۴- Meehl
۱۶۵- Bersoff
۱۶۶- Cleveland
۱۶۷- Gough
۱۶۸- OsKamp
۱۶۹- Mindick
۱۷۰- Berger
۱۷۱- Motta
۱۷۲- Sechrest
۱۷۳- Bem
۱۷۴- Allen
۱۷۵- Caputo
۱۷۶- Legant
۱۷۷- Marecek
۱۷۸- Bowers
۱۷۹- Endler
۱۸۰- Magnusson
۱۸۱- Ekehammer
۱۸۲- Digman
۱۸۳- Pincus
۱۸۴- Angyal

۱۸۵- Pervin
۱۸۶- Gleser
۱۸۷- Ihilevich
۱۸۸- Zebrowitz

منبع:تالیف:آی . لانیون،ریچارد و دی فلئونارد ، ترجمه:نقشبندی،سیامک و …. «ارزيابي شخصيت» ، نشر روان ،۱۳۸۵

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

حاصل عبارت ریاضی زیر را بنویسید. *

X